■ Tương ứng với “lục trần” là khả năng tiếp nhận của con người là “lục căn”: nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý, trong đó ý căn là “khả năng suy nghĩ của khối óc” (Từ điển Phật Học Đạo Uyển).

 

Như vậy là ta đã giảm bớt "sắc, thanh, hương, vị, xúc trần" ra khỏi "pháp trần".

■ Nhận xét:

─ Những mục 1→5 thì đã khá rõ ràng: "Sắc, thanh, hương, vị, xúc", hầu như bao gồm tất cả những gì cụ thể trong vạn vật vũ trụ, ghi nhận được bằng ngũ quan "nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân"

─ Chỉ còn mục 6:

“Tất cả những gì còn lại trong vũ trụ vạn vật chưa bao gồm trong 1→5”, sẽ thuộc Mục 6 là “pháp trần” ↔ tương ứng với “ý căn”. Vậy ta sẽ tìm xem Mục 6 bao gồm những gì qua những ví dụ sau:

■ Những ví dụ:

─ Quan sát một chiếc lá cây, tượng trưng cho “sắc trần”:

Mùa Xuân : búp lá non → Mùa Hạ : trưởng thành → Mùa Thu : vàng úa → Mùa đông : lìa cành.

Chiếc lá có biến chuyển, thay đổi, chuyển dịch, biến đổi… từ búp lá non tới khi lìa cành và tan biến, ta dùng chữ “biến dịch” cho gọn. Ta cũng có thể dùng chữ “vô thường” để diễn tả sự biến dịch ấy.

Hình ảnh đơn giản của chiếc lá khi ta nhìn ở một thời điểm nào đó là “sắc trần”, nhưng những “biến dịch” của nó (tại sao từ thế này biến thành thế kia?) không gồm trong mục 1 “sắc trần”, nên ta xếp chúng vào mục 6 là “pháp trần”, và với “ý căn” (khả năng suy nghĩ của khối óc), ta tìm cách giải thích các “biến dịch” ấy, bằng cách đặt câu hỏi và tìm câu trả lời. Và “vô thường” cũng là một “pháp trần”, vì sự biến dịch của chiếc là cũng mang ý nghĩa vô thường.

─  Một ly rượu nho mang vị của rượu nho khi nếm, thế nhưng để một thời gian nó lại có vị chua của giấm. Vị cay của rượu, vị chua của giấm chỉ đơn thuần là hai vị riêng biệt như thế tại hai thời điểm khi ta tiếp nhận bằng lưỡi, là “vị trần”; nhưng sự biến đổi từ vị này qua vị kia là “biến dịch” không bao gồm trong mục 4 “vị trần”, nên ta phãi đặt nó vào mục 6 “pháp trần”, và với “ý căn” (khả năng suy nghĩ) tương ứng, ta tìm giải thích lý do của biến dịch ấy.

─ Hôm qua ta nhìn thấy một đống gỗ. Hôm nay, thay vì đống gỗ ta lại thấy cái bàn. Đống gỗ và cái bàn là “sắc trần”, nhưng sự “biến dịch” từ đống gỗ thành cái bàn là “pháp trần”, và chỉ có “khả năng biết suy nghĩ của khối óc” (ý căn) mới giải thích được chuyện đó, là đã có ông thợ mộc với dụng cụ và vật liệu phụ biến đống gỗ thành cái bàn. Khả năng suy nghĩ ấy chỉ có nơi con người.

─ Các màu sắc xanh đỏ tím vàng…. mà con người nhìn thấy là “sắc trần”, nhưng tập hợp của chúng lại là màu trắng, đó là “biến dịch” của các màu, hay “pháp trần”, chỉ có khả năng suy nghĩ (ý căn) của con người mới nhận ra thôi.

─ Có rất nhiều ví dụ đại khái như thế cho các “trần” khác…

─ Lại cũng có những thứ mà ngũ quan không đủ khả năng nhận biết, nhưng nhờ khả năng suy nghĩ, ta hình dung ra được, ví dụ như những tinh tú xa xôi người ta hình dung ra được nhờ một số suy đoán, tính toán và kinh nghiệm (giống như hình thức gọi là  “thiên nhãn” trong đạo Phật, cái nhìn bằng tưởng tượng, không thấy cụ thể nhưng không kém chính xác). Đó cũng là “pháp trần”.

─ Một hình ảnh bên ngoài, khi con người tiếp nhận qua nhãn căn, nhưng sau đó tâm con người lại sinh ra cái tình cảm yêu hay ghét đối với hình ảnh đó. Đó cũng là “pháp trần”. Như vậy tất cả các hiện tượng tâm lý đều là “pháp trần”

■ Tóm lại:

─ Như vậy “pháp” có thể nói là tất cả những thay đổi, biến chuyển, chuyển dịch, biến đổi, biến hóa… gọi tắt là “biến dịch” của “sắc, thanh, hương, vị, xúc” trong vũ trụ vạn vật (những thứ cụ thể được cảm nhận bằng ngũ giác). Và gọi là “sắc pháp”, vì còn một thứ “pháp” khác gọi là "tâm pháp" dưới đây.

─ Ngoài ra còn một thứ trừu tượng, đó là các hiện tượng và biến đổi tâm lý (vui buồn, sướng khổ, ân oán, tham, sân si… và những biến dạng của chúng) phát sinh khi lục căn tiếp nhận lục trần, cũng bao gồm trong vũ trụ (vì con người ở trong vũ trụ, mà tâm lý lại nằm trong con người), nhưng vì không ở trong mục 1→5 nên cũng được liệt vào “pháp trần” mà ta thường nghe nói tới chữ “tâm pháp”.

Đấy là ý nghĩa của chữ “PHÁP” (?) theo suy nghĩ của người viết ─ gồm “sắc pháp” và “tâm pháp” trong Phật giáo. Thực ra thì nghĩa như thế cũng vẫn còn rộng chẳng thua các định nghĩa truyền thống là bao. Nhưng cũng chẳng biết có đúng được phần nào không, thành ra nếu không đúng thì coi như … “viết để mà chơi” thôi!