Một ngày kia, vị vương tử bỏ trốn qua nước khác, mang theo con dao ấy, còn người nô bộc ở lại và cư ngụ nhờ nhà một người khác. Có một đêm, nhớ tới báu vật đáng mơ ước là con dao kia, trong cơn mơ người nô bộc ấy nói: “Con dao! Con dao!”. Người chủ nhà nghe được, bắt ông ta và giao nộp cho nhà vua.

Chẳng bao lâu sau, vua băng hà. Triều thần lập thế tử lên kế vị. Một hôm, tân vương trở lại với câu chuyện con dao qúy, và hỏi quần thần xem có ai đã từng thấy con dao như thế. Các quan cùng tâu rằng:

Rồi lần lượt bốn vị vua kế tiếp cũng chẳng tìm ra được con dao qúy ấy. Sau này, vị vương tử đào tẩu trở về nước, được tôn lên ngôi vua. Tân vương lại đưa câu chuyện con dao qúy ra hỏi quần thần xem có ai đã từng thấy con dao ấy. Mọi người đều trả lời là đã từng thấy. Nhà vua lại hỏi rằng:

Đấy là câu chuyện giống hình thức “dụ ngôn”, do đức Phật kể, trong kinh Đại Niết Bàn, khi Bồ tát Ca Diếp xin ngài giải thích rõ về “ngã” và “vô ngã”. Kể tới đây ngài kết luận:

Càng lâu câu chuyện về con dao qúy càng... mơ hồ, càng tam sao thất bổn. Rồi ngã và vô ngã cũng vậy, ngã đã mơ hồ thì vô ngã cũng chẳng rõ hơn. Tìm đọc một số bài viết về ngã và vô ngã bây giờ, thì chắc bạn cũng thấy y như lời đức Phật đã nhận xét: “người thì nói tướng của ngã lớn bằng… ngón tay cái, người thì nói như… hạt gạo, người thì nói như… hột cỏ, kẻ thì nói tướng của ngã … sáng rỡ như mặt trời vậy”.

Thế vô ngã là gì ? Người viết xin góp thêm một vài… hạt đậu đen, đậu đỏ… vào cái kho “ngã và vô ngã” này.

Ý niệm “vô ngã” này cùng nằm trong luật vô thường chung của vũ trụ vạn vật, thành ra nói “vô ngã” chỉ là để nhấn mạnh thêm về việc đưa lý vô thường vào đời sống, để sửa bản thân mình. Đó là: cái thân xác này nay còn mai mất, ngắn ngủi như một giác mộng thấy đó rồi mất đó, có đó rồi không đó..., có đáng chi để mà phải tranh đua, phải khổ đau vì nó.

Đây là sự đối phó chỉ với chính bản thân ta. Và bên cạnh đó là một ý niệm khác về "ngã" còn hiểm nguy hơn phát sinh từ sự đối nghịch giữa TA và NGƯỜI khác, xin được giải thích như dưới đây.

Đây là tâm nhị nguyên, cái nhìn phân hai một bên là TA (hơn) và bên kia là NGƯỜI. Nói một cách khác, đó chính là “tâm phân biệt TA/NGƯỜI” là nguyên nhân của “tham, sân, kiêu mạn, ganh tị”. Điều này cũng dễ giải thích: Vì ai cũng tự cho mình là hay, là đúng, là hợp lý, là nhất, là hơn, là được ưu tiên, …v.v…nên muốn thâu tóm những cái hơn về Ta (đó là tâm Tham); khi nguời khác đụng chạm tới quyền lợi, phê bình hay phỉ báng Ta, ta tức tối, tìm cách trả đũa (đó là tâm Sân); khi thấy mình hơn người thì khinh khi kẻ khác (đó là Kiêu mạn); thấy người khác hơn mình thì tức tối ghen ghét (đó là lòng ganh tị). Khi có lòng tham, sân, kiêu mạn, và ganh tị thì sẽ sinh tranh giành, để rồi hơn/thua, được/mất, sau đó hậu qủa tất nhiên là sầu khổ và phiền não.

Bởi tham, sân, kiêu mạn, ganh tị là nguyên nhân của phiền não, nên đức Phật dậy “đoạn tận tham, đoạn tận sân, đoạn tận si, gọi là Niết bàn”. Để đoạn tận được “tham, sân, si” ta phải đoạn cái nhân của nó là “tâm phân biệt TA/NGƯỜI”; ở đây có thêm chữ “si” mang nghĩa “mê đắm”, và “ngu si” vì không học hỏi để hiểu rõ lối đi.

Thế “vô ngã” nó nằm ở đâu, và nghĩa lý ra sao?

NGà   ←  VÔ NGà →  NHÂN

─ Khi còn mang tâm “phân biệt TA/NGƯỜI”, là lúc cái NGÃ (TA) còn to lớn nổi bật so với NGƯỜI khác. Đó là do tình cảm nơi tâm con người còn phân hai, là nhị nguyên, một bên là TA một bên là NGƯỜI, mà ưu tiên là thuộc về TA. Đó là nguyên nhân sâu xa của phiền não.

─ Khi ta đã bỏ được cái “tâm phân biệt TA/NGƯỜI”, lúc đó TA = NGƯỜI, ta yêu cái TA như thế nào thì yêu NGƯỜI như thế ấy, là “yêu tha nhân như yêu chính mình”, "những gì anh em muốn người làm cho mình thì chính anh em cũng làm cho người", hay "muốn người không làm điều gì đó với ta, thì ta cũng đừng làm điều đó với người" (kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân). Đó chính là “vô ngã”.

Như vậy:

■ “Vô ngã” là vị trí đứng giữa “Ngã” và “Nhân”, không ngả về bên nào cả, là không “nhị biên” hay không "biên kiến" hay không "nhị nguyên".

■ Đứng giữa Ngã và Nhân,  nên “vô ngã” cũng mang nghĩa “trung đạo” (là con đường giữa): không thiên về bên nào cả.

■ Ở vị trí giữa Ngã và Nhân, nên “vô ngã” cũng là “tánh không hai” hay “tâm bất nhị”: không ngả về bên nào cả nên gọi là không hai (cũng là không nhị nguyên)

Và tóm lại : vô ngã = trung đạo = tánh không hai, mà tánh không hai là Phật tánh, cho nên “Vô ngã” cũng chính là Phật tánh. 

Như vậy, tìm về "vô ngã" là để phá sự "chấp ngã vể thân và về tâm":

─ Cái thân TA (thân năm uẩn), theo lý vô thường, nay còn mai mất, có đó rồi không đó, ngắn ngủi tựa như giấc mộng, như bóng câu qua cửa..., chẳng đáng gì để phải điền đầu khổ sở vì nó.

─ Loại bỏ cái tâm phân biệt TA (hơn) NGƯỜI, không còn cho TA là độc tôn, tức là loại bỏ nguyên nhân của tham sân si, (tham sân si đưa tới tranh giành, hơn thua, âm mưu thủ đoạn,..., sinh ra được mất, hơn thua, thiện ác, ân oán,..., là những đau khổ, phiền não cho chính mình và cho người khác). Đức Phật nói: "đồng nghĩa với Niết bàn là nhiếp phục tham, sân,si". Bỏ tham sân si cũng là loại bỏ lòng vị kỷ mà sống vị tha, hoà đồng với mọi người, không cao không thấp, không hơn không kém, bình đẳng hoàn toàn... không còn mang cái ý niện rằng có cái TA riêng rẽ to lớn hơn NGƯỜI. Đó là "vô ngã" (không vị kỷ).

Theo kiểu phân tích “chữ nghĩa” như trên, thì tam pháp ấn có vẻ đơn giản một chút. Xin diễn nghĩa như sau:

─ Mọi thứ có trong vũ trụ đều luôn có sự vận hành thay đổi, chuyển dịch, biến thiên… có-không, không-có, nay còn mai mất, có đó rồi không đó..., không ngoại trừ một ai một cái gì một điều gì cả… Đây là lẽ tự nhiên, là lý vô thường: ─ Đó là “chư hành vô thường”

─ Vì chấp ngã, luôn coi cái TA là hơn hết, nên con người luôn tìm cách thâu tóm mọi cái hơn về TA. Nhưng với lý vô thường bao trùm vạn vật, thì mọi sự mọi vật có đó rồi mất đó, kể cả thân xác của TA. Sự mất mát sẽ gây đau buồn, và cái mất lớn nhất, mất tất cả là sự chết. Như vậy “chư hành vô thường” biến thành “Chư hành là khổ”

─ Nguyên nhân đau khổ là "vô thường" và "chấp ngã" tức là cho rằng cái TA là hơn hết. Vô thường là lẽ tự nhiên chỉ vận dụng được vào đời sống một cách hợp lý, chứ không thể loại trừ, nên chỉ còn chấp ngã. Để loại trừ cái khổ, đức Phật dậy ta những phương pháp bỏ đi sự chấp ngã, cũng là trở về “vô ngã”.

Tất cả các lời dạy của ngài được gọi là Phật pháp chỉ nhằm đưa ta trở về với tâm “Vô Ngã”, cũng là “tánh không hai” là “không phân biệt TA/NGƯỜI”, là Phật tánh, là Niết bàn: ─ Đó là  “Chư pháp vô ngã” (nghĩa là : tất cả các pháp Phật dạy đều hướng về cái đích "vô ngã").

Trở về tâm “không phân biệt TA/NGƯỜI” là  thương yêu mọi NGƯỜI như chính bản thân TA, không còn tranh giành hơn/thua, được/mất, hoàn toàn bình đẳng, không cao không thấp, là hoàn toàn giác ngộ. Đó là ý nghĩa của Phật qủa “Vô thượng, Chánh đẳng, Chánh giác” ⁽¹⁾  vậy ./.

----------------

 

Ghi chú:

(1) Vô thượng Chánh đẳng Chánh Giác, là pháp Phật và cũng là Phật qủa:

       ▪ Vô thượng: không cao không thấp, (đó là tâm bất nhị, cũng là tâm vô phân biệt)

       ▪ Chánh đẳng: hoàn toàn bình đẳng, (hoàn toàn như nhau, đó là tâm vô phân biệt).

       ▪ Chánh giác: hoàn toàn giác ngộ.

Như vậy, người hoàn toàn giác ngộ là người không còn mang tâm phân biệt, là tâm bất nhị. Sau đây là lời đức Phật trích trong kinh Kim Cương: "Pháp này bình đẳng không có cao thấp, gọi tên là Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Trừ bỏ các tướng ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả mà tu hết thảy các pháp lành, tức thành Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác"

 

    

 

___