Đó là một sự thật về tâm lý con người, là đầu dây mối nhợ cho mọi phiền muộn của đời người, mà chúng ta ai cũng có thể căn cứ vào đó mà soi rọi vào tâm chính mình để nhận ra(quán chiếu, chiếu kiến) cái sự thật ấy: Đó là ai cũng tự cho cái "TA và  CỦA TA" là tôn qúy hơn hết ! Đó cũng là lòng vị kỷ 

Trong ý nghĩa của  “duy ngã độc tôn”, vì có TA (ngã) "độc tôn" hơn tất cả, nên đối tượng so sánh phân biệt “hơn” phải là NGƯỜI khác (nhân), nên “duy ngã độc tôn” có cùng một ý nghĩa với “tâm phân biệt nhân-ngã”. Một từ ngữ khác cũng cùng nghĩa là "lòng vị kỷ" hay "lòng vị ngã", hay "chấp ngã", vì có nghĩa là chỉ vì TA hơn là vì NGƯỜI. Và tóm tắt:

 Duy Ngã Độc Tôn = Phân Biệt Nhân-Ngã = Vị Kỷ = Vị Ngã = Chấp Ngã
(Vị kỷ [1] , vị ngã mang nghĩa "chỉ vì lợi ích của TA", mà quên lợi ích của NGƯỜI)

5.- NHỮNG HẬU QỦA của TÂM PHÂN BIỆT NHÂN-NGÃ hay DUY NGÃ ĐỘC TÔN

Giáo lý Phật có nói tới những nguyên nhân đưa đến tội ác và  phiền não, trong đó những nguyên nhân hàng đầu phải kể là tham, sân ,si, kiêu mạn. Còn trong Thiên Chúa giáo nguyên nhân tội ác hàng đầu là lòng ganh tị, tính kiêu mạn, và dĩ nhiên là cả tham sân si. Thực ra thì tham, sân, si, kiêu mạn, ganh tị cũng có tương quan với nhau, vì có khi tham sinh sân hận, sinh ganh tị, sinh kiêu mạn…

Ta hãy thử tìm nguyên nhân đã sinh ra lòng tham, sân, si, kiêu mạn, ganh tị và cái ác. 

5.1.- Tham, Sân, Si và cái Ác từ đâu mà có ?

─Tham : bắt nguồn từ tâm phân biệt nhân-ngã (tức vị kỷ, vị ngã).

 Vì tự cho cái TA là hơn hết, là trước nhất, là tôn qúy hơn cả, quyền lợi và hạnh phúc của ta là trên hết, cho nên ta luôn luôn tìm cách chiếm lĩnh những cái hơn về của cải, tiền tài, danh vọng, quyền lực, sắc đẹp…cho bản thân ta. Đấy là "tham". Từ đó ta tìm cách chiếm lĩnh những gì mình muốn, có khi bất kể thủ đoạn để vượt qua tở ngại, quật ngã đối thủ. Đó là sự hình thành tâm ý ác, sinh ra hành động ác và lời nói ác. 

Ai cũng tham, đưa tới tranh giành nên có được/mất, hơn/thua, thắng/bại... "Mất" là khổ đã đành, nhưng "được" tuy có đem đến vui, nhưng chỉ là vui nhất thời, vì theo lý vô thường, có được thì cũng tới lúc mất, và sự mất to lớn nhất là cái chết, chẳng ai tránh được, nên vui cũng sẽ đổi thành lo lắng buồn khổ. 

 ─ Sân : Lòng sân hận cũng bắt nguồn từ tâm phân biệt nhân-ngã.

 Vì tự cho cái TA là hơn hết, là trước nhất, là tôn qúy hơn cả, cho nên khi có người đụng chạm, chê bai ta, hay giành giật cái gì của ta, tức là làm tổn thương tới cái ngã đáng tôn qúi của ta, làm ta bừng lên cơn giận, và tìm cách trả thù cho hả cơn giận. Thế là tâm ý ác thành hình, và đưa tới hành động ác, hoặc lời nói ác. Sự trả thù cũng lại dẫn đến thắng/bại, hơn/thua và phiền não.

─ Si : Nói theo ngôn ngữ Việt Nam thì chữ Si vừa thuộc lãnh vực của Tâm vừa mang ý nghĩa của Trí.

"Tâm si mê", là gắn liền, trói buộc tâm mình với một số đối tượng trần cảnh, (một người, một vật hay một cảnh nào đó) muốn giữ mãi cho mình, thường trong Phật giáo hay dùng chữ “ái dục” hay “tham dục”, ví dụ một người con trai yêu si mê một cô con gái, đưa tới ý muốn chiếm giữ cô cho riêng mình mãi mãi. Muốn chiếm giữ cho riêng mình (ta) cũng là chấp ngã, vị kỷ, vị ngã. Tâm si mê thường đưa tới đau khổ phiền não, vì cái đối tượng mình si mê thế nào rồi cũng tới lúc mất theo lý vô thường, và khi mất thì gây khổ đau. 

" Trí óc ngu si" thuộc về Trí. Đó là sự tăm tối của trí óc, chỉ biết tuân theo đòi hỏi của cái tâm tham và sân, không biết hướng dẫn tâm tránh điều ÁC. Nói rộng hơn thì ngu si cùng nghĩa với vô minh, là không nhận ra đúng lẽ thật, lẽ phải.

 Khi đã có cái ÁC thì chữ THIỆN xuất hiện thành một cặp phân biệt nhị nguyên THIỆN-ÁC . Nói theo liên hệ nhân quả thì thiện ác là "quả" của cái "nhân" tham-sân-si, và tham-sân-si lại là "qủa" của cái "nhân" tâm phân biệt nhân ngã. Như vậy là cái nhân đầu tiên của mọi phiền não trên đời chính là "tâm phân biệt nhân-ngã" (chấp ngã) hay “duy ngã độc tôn”. Ta có thể tóm tắt như sau:

 Tâm phân biệt nhân-ngã (Duy ngã độc tôn) -->  Tham-Sân-Si --> tội ác (--> thiện/ác)

 5-2.- Lòng Kiêu Mạn và Lòng Ganh Tị.  

─ Lòng kiêu mạn từ đâu mà có ?  

Cũng lại phát xuất từ tâm phân biệt nhân-ngã (chấp ngã, vị kỷ): trong cuộc sống chung, trong các tranh chấp,nếu hơn người, thắng người… thì cho mình là tài giỏi, lên mặt khinh khi kẻ khác, không bằng mình, mục đích để tôn mình lên. Đó là kiêu mạn. Cùng với kiêu mạn, trong ngôn ngữ Việt Nam có thêm các từ tương tự : kiêu ngạo, kiêu căng, kiêu hãnh. Đó là một trong những nguyên nhân gây ra ghen ghét, ganh tị và thù hận, rồi chiến tranh và tội ác.

─ Lòng ganh tị từ đâu mà có?

Cũng khởi sinh từ tâm phân biệt nhân ngã (chấp ngã, vị kỷ). Khi đã chấp ngã, con người cho cái ta là phải hơn, là nhất, là đúng, là đáng tôn trọng hơn cả.... Thế nên khi thấy có người hơn mình (nhất là người đó lại ngang hàng với mình, cùng địa vị như mình hay thấp hơn mình),  thì cảm thấy tức tối vì thua kém, bị tổn thương, cho dù sự hơn kém ấy có khi chỉ là bẩm sinh chứ không hẳn là người khác cố ý vượt trội hơn mình. Đó là lòng ganh tị. Ganh tị thường đưa dến sự căm ghét, thù hận, và dễ dàng dẫn tới xung đột và tội ác.

Tóm lại, tâm phân biệt nhân ngã (duy ngã độc tôn) --> kiêu mạn, ganh tị --> tội ác (--> thiện/ác)

6.- VÔ NGÃ và VỊ THA.

Với tâm phân biệt nhân ngã, con người có lối sống vị kỷ, chỉ lo cho chính mình mà quên đi quyền lợi và hạnh phúc của người. Đó chính là nguyên nhân sinh ra tâm tham lam, sân hận, si mê, kiêu mạn, ganh tị, đưa con người tới cái ác và bao điều phiền muộn cho chính mình và cho người khác.

Ngược lại với vị kỷ là vị tha, là sống vì mọi người, sống vì tha nhân.

Tưởng tượng nếu có một người sống hoàn toàn với lòng vị tha, người ấy yêu thương mọi tha nhân như chính bản thân mình, chỉ nghĩ tới chuyện cho đi, chứ không bao giờ lại toan tính chiếm lĩnh cho riêng mình, chỉ nghĩ làm điều ích lợi cho mọi người…, điều này có nghĩa là tâm phân biệt giữa TA và NGƯỜI đã được giảm nhẹ hay xóa bỏ. Khi đã không còn phân biệt ta-người nữa thì không còn tham sân si, không kiêu mạn hay ganh tị, do đó không còn cái ác, nên cũng không còn phiền não đối với người đó. 

Lại tưởng tượng thêm, nếu trong một tập thể, mọi người đều sống hoàn toàn với lòng vị tha như vậy, thì đó hẳn là một cảnh giới của sự bình an.

“Quên cái ta” để sống “vị tha” hẳn là ý nghĩa chữ “vô ngã” trong đạo Phật.  

■…Một hôm có người đến hỏi Thiền sư Duy Khoang: "Đạo ở đâu?" Sư đáp: "Đạo ở trước mắt" - "Sao tôi không thấy?", người ấy hỏi. Ngài đáp: "Vì ngươi đang bận nghĩ tới ta (ngã) cho nên không thấy" -" còn Hòa Thượng có thấy không?", người ấy hỏi. Ngài đáp: "Hễ còn bận nghĩ tới ta, ngươi thì đều không thấy" - "Khi không còn bận nghĩ tới ta, ngươi nữa thì có thấy không?", người ấy hỏi. Ngài đáp: "Khi không còn có tâm phân biệt bận nghĩ tới ta, ngươi, thì bấy giờ ai hỏi đạo ở tại đâu?"

Khi không còn phân biệt ta-người nữa thì đó chính là đã đạt Đạo, chẳng phải tìm tòi xem ở Đạo ở đâu nữa. 

■  Về nguyên nhân của xung đột và chiến tranh, đức Phật nói: “Một nguyên nhân nữa của chiến tranh và xung đột là sự so sánh giữa mình và người, xem các người khác là bằng mình, hơn mình hay thua mình”.

 Về hơn thua, đức Phật nói: “Thắng trận sinh thù oán, bại trận nếm khổ đau, Ai bỏ thắng bỏ bại, tịnh tịch hưởng an lạc.